وصیت نامه

person

اگر بخواهیم ابتدا واژه وصیت را تحلیل کنیم، معنی آن در لغت به معناى اندرز و نصیحت و آنچه بدان سفارش می‌کنند، است و در علم حقوق نیز تقریباً به همین معنا به کار می‌رود. امروزه هرکسی این واژه را شنیده و شاید اصول آن برای بسیاری، مورد سوال باشد. وصیت از جمله اعمال حقوقى است که هر فردى ممکن است نیازمند آن باشد. سندی را که حاوی وصیت باشد وصیت نامه می گویند. وصیت نامه یک نوع امتیاز محسوب می‌شود که ما به کمک آن می‌توانیم برای اموال‌مان بعد از مرگ تصمیم‌ بگیریم. البته وصیت فقط شامل اموال نمی‌شود و علاوه بر نقل و انتقال اموال، می‌توان در مورد مسائل دیگر نیز وصیت کرد. از جمله آنکه انجام بعضی امور و تعهدات را در صورت قبول، برعهده‌ی دیگری گذاشت.

اصول وصیت عبارتند از: 1-موصی: یعنی وصیّت کننده، ۲- موصی له: کسی که از وصیّت استفاده می کند،۳- موصی به: چیزی که به عنوان وصیّت پرداخت می شود،۴- وصی: کسی که به وصیّت عمل می کند. 1-موصی نمی‌تواند نسبت به کل اموالش به هر طریقی که مایل است وصیت کند برای مثال بعضی از وراث خود را از ارث محروم کند. داشتن اهلیت که شامل بلوغ، عقل، اختیار، رشد، افلاس و ورشکستگی و مستی و بیهوشی است، شرط شده است. اگر کسی نسبت به بیش از یک سوم اموالش وصیت کند، وصیت فقط نسبت به یک سوم آن نافذ و آثار حقوقی نسبت به دو سوم دیگر غیر نافذ است مگر اینکه وراث راضی باشند. 2- موصی له: موصی‌له کسی است که وصیت تملیکی به نفع او شده است.

تملیک به موجب وصیت محقق نمی‎شود مگر با قبول موصی له و پس از فوت موصی. البته طبق ماده ۸۲۸ قانون مدنی، هر گاه موصی‌له غیر محصور باشد مثل اینکه وصیت برای فقرا یا امور عام‌المنفعه شود قبول شرط نیست. نکته دیگر اشاره به ماده ماده ۸۲۹ قانون مدنی است که متذکر میشود: قبول موصی‌له قبل از فوت موصی مؤثر نیست و موصی میتواند از وصیت خود رجوع کند حتی در صورتی که موصی‌له موصی به را‌قبض کرده باشد. موصی له نیز باید واجد دو شرط باشد تا وصیّت صحیح و نافذ باشد؛ یکی موجود بودن در هنگام وصیّت و دوم اهلیت تملک داشتن. 3- موصی به: به موضوعی که مورد وصیت قرار می‌گیرد، موصی‌به گفته می‌شود و ممکن است عین باشد یا منفعت و یا حق، کلی باشد یا شخصی و امثال اینها. 4-وصی: وصیت‌کننده (موصي)‌ مي‌تواند يك‌ يا چند وصي‌ معين‌ کند، در صورت‌ تعدد، اوصيا بايد مجتمعا به‌ وصيت عمل‌ كنند؛ مگر در صورتی که تصريح‌ به‌ استقلال‌ هر يك‌ شده باشد. در فرضي که وصايت به اجتماع است تصميم‌ها بايد به اشتراک گرفته شود. عمل يکي از اوصيا نافذ نيست، مگر اينکه ديگران نيز آن را تنفيذ کنند. باید دانست که کتبی بودن وصیت نامه از اهمیتی غیرقابل انکار برخوردار است. چرا که آخرین اراده مکتوب و قابل اطمینان موصی است.

به همین جهت از نظر قانونی وصیت شفاهی قابلیت استناد ندارد. ذکر این نکته هم ضروری است که موصي مي‌تواند در هر شرایطی از وصيت خود برگردد و وصيت دومي بعد از وصيت اول خود صادر کند. در اين صورت وصيت دوم مورد پذيرش است و به اجرا درمي‌آيد. یکی از تشریفات تنظیم وصیت نامه کتبی بودن آن است اما در موارد اضطراری مثل جنگ و زلزله که نمی‌توان تشریفات نوشتن وصیت نامه را رعایت کرد، شخص می‌تواند در حضور دو شاهد به‌طور شفاهی وصیت کند و یکی از شاهدان باید مفاد وصیت را با تاریخ روز و ماه و سال تنظیم کند و به حضور حضار برساند. اما اگر وصیت‌کننده تا زمان عادی شدن شرایط محیط در قید حیات باشد، باید وصیت نامه‌ی خویش را با تشریفات صحیح قانونی تنظیم کند.

ناگفته نماند که چنانچه موصی تا هنگام عادی شدن اوضاع و احوال در قید حیات باشد، لازم است وصیت نامه‌ی خویش را با رعایت تشریفات قانونی تنظیم کند. به این ترتیب درصورتی که شخصی شفاهاً وصیت کند و بین ورثه اختلافی وجود داشته باشد، اثبات وصیتنامه در دادگاه میتواند پروسه مشکلی داشته باشد. وصیتنامه ها، بسته به شکل تنظیمشان در سه دسته تقسیم بندی میشوند؛ وصيتنامه خود‌نوشت، وصيتنامه سري و وصيتنامه رسمي. وصيتي است كه وصيت‌كننده به خط خود مي‌‌نويسد، وصيتنامه خودنوشت نام دارد و زمانی میتوان آن را معتبر دانست كه تمامی آن به خط شخص وصيت‌كننده نگارش شده باشد. ضمن اینکه میبایست دارای تاريخ روز، ماه و سال باشد که آن هم باید به دستخط وصیت کننده نوشته و به امضاي او رسيده باشد. اما وصيتنامه سري میتواند به خط وصيت كننده يا ديگري باشد، اما اعتبارش به وجود امضاي وصيت‌كننده است. این نوع وصیت نامه باید آنچنان كه قانون ثبت اسناد، براي امانت اسناد مقرر کرده، در اداره ثبت اقامتگاه وصيت‌كننده به امانت گذارده شود. طبق ماده ۲۸۰ قانون امور حسبی، کسی که سواد ندارد، نمی‌تواند به ترتیب سری وصیت کند. وصيتنامه رسمي در یکی از دفترخانه‌های اسناد رسمی نوشته‌شده و تابع تشریفات و مقررات اسناد رسمی است و اعتبار آن از دو نوع ديگر بيشتر است. نوشتن وصیت نامه‌ی رسمی مانند دیگر اسنادی است که در دفاتر اسناد رسمی تنظیم می‌شوند و حتی افرادی که توانایی خواندن و نوشتن ندارند نیز می‌توانند از این نوع وصیت نامه استفاده کنند. به دلیل ثبت وصیت نامه‌ی رسمی در دفاتر اسناد رسمی، نگرانی‌های ناشی از مفقود شدن یا از بین بردن وصیت نامه از میان می‌رود. و اگر كسي وصيت خود را به طور رسمي تنظيم كند، ديگر هيچ ايرادي به آن وارد نيست و هيچ كدام از ورثه بعد از فوت وصيت‌كننده نمي‌تواند ايرادي به آن بگيرد. علاوه بر آن در موارد اضطراري مانند جنگ و زلزله كه شخص نمي‌تواند تشريفات وصيتنامه را رعايت كند. اما اگر وصیت‌نامه‌ای در چهارچوب هیچ یک از شرایط بالا تنظیم‌ نشده باشد، وصیت‌نامه عادی است. فراموش نشود که این وصیت در مراجع رسمی مورد قبول نیست مگر این‌که مطابق ماده ۲۹۱ قانون امور حسبی موصی لهم در ترکه ازجمله ورثه به صحت وصیت اقرار کنند.

نکته مهم بر مبنای رأی وحدت رویه شماره ۵۴ مورد ۱۳/۱۰/۱۳۵۱ و با توجه به ماده ۲۱۹ قانون امور حسبی که پذیرفته‌شدن وصیت‌نامه عادی را مشروط به تأیید اشخاص ذی‌نفع در ترکه دانسته، چنین است که براین اساس، لزوم تأیید همه‌ی ورثه استفاده نمی‌شود و عدم تأیید بعضی از ورثه مانع اِعمال وصیت در سهم وراثی که آن را قبول کرده‌اند، نمی‌باشد. آنچان که، ماده ۸۳۲ قانون مدنی نیز میگوید: موصی‌له می‌تواند وصیت را نسبت به قسمتی از موصی‌به قبول کند. در این صورت وصیت نسبت به قسمتی از قبول‌شده صحیح و نسبت به قسمت دیگر باطل می‌شود، مؤید این نکته است و بر اساس مواد ۱۲۸۵ و ۱۲۸۷ قانون مدنی، تأیید هرکس نسبت به خود آن شخص معتبر است و هرکس ملزم به آن‌چه خودش تأیید نموده است، خواهد بود. براین اساس، در صورتی که وصیت عادی مورد تقاضا از دادگاه، توسط افراد ذی‌نفع تکذیب شود و در واقع همه موصی لهم، به صحت آن ایراد وارد کنند، طبق قسمت اول ماده ۲۹۱ قانون امور حسبی، این وصیت‌نامه قابل‌پذیرش نمی باشد. با این‌وجود، چنانچه برخی از ورثه آن را قبول نمایند و بعضی دیگر انکار، این وصیت بخاطر این‌که عده ای از اشخاص ذی‌نفع صحت آن را تأیید کرده‌اند، طبق قسمت اول ماده ۱۲۹۱ قانون مدنی نسبت به تأییدکنندگان معتبر قلمداد میشود. اشاره به نظریه شماره ۲۶۳۹ مورخه ۴/۸/۱۳۶۷ فقهای شورای نگهبان، در این خصوص خالی از لطف نیست: چنان‌چه دلیل شرعی بر صحت این وصیت‌نامه وجود داشته باشد، این وصیت‌نامه برای سایرین نیز معتبر خواهد بود.

بنابراین، دادگاه می‌تواند به صحت آن رسیدگی کند و چنان‌چه صحت آن را احراز و وصیت‌نامه را تأیید نماید، اگر زیاد بر ثلث (یک‌سوم) نباشد، نسبت به کلیه اشخاص ذی‌نفع معتبر است. با این همه، برای وصیت، وجوه مختلفی متصور است، چنانکه گاهی وصیت کننده مالی را به کسی بخشیده و یا شخصی را از پرداخت دین و بدهی مبری کرده و یا اینکه در امور خیریه مانند رسیدگی به امور ایتام و بی سرپرستان سفارشی نموده است. اما اصلی ترین دسته بندی وصیت برمبنای قانون مدنی، در ادامه توضیح داده میشود: بر اساس ماده ۸۲۵ قانون مدنی، وصیت بر دو قسم است: تملیکی و عهدی. بر اساس ماده‌826 قانون مدنی «وصیت تملیکی عبارت است از اینکه کسی عین یا منفعتی را از مال خود برای زمان بعد از فوتش به دیگری مجاناً تملیک کند» قسم دیگری از وصیت ، وصیت عهدی است که در اصطلاح حقوقی به آن وصایت نیز گفته می شود . وصیت عهدی عبارت است از اینکه شخصی یک یا چند نفر را برای انجام امر یا اموری یا تصرفات دیگری مأمور مینماید. کسی که به موجب وصیت عهدی ولی بر مورد ثلث یا بر صغیر قرار داده میشود وصی نامیده میشود. طبق ماده 834 قانون مدنی، در وصیت عهدی قبول شرط نیست لیکن وصی می‌تواند مادام که موصی زنده است وصایت را رد کند و اگر قبل از فوت موصی رد‌ نکرد بعد از آن حق رد ندارد گر چه جاهل بر وصایت بوده باشد.

گروه وکلای اتحاد